Munosabatdagi zo‘ravonlikning 14 belgisi: sheriging seni sevyaptimi yoki boshqaryaptimi?

Zo‘ravonlikning jinsi yo‘q. U faqat erkakdan ayolga yoki ayoldan erkakka qilinmaydi. Ba’zan tajovuzkor tomon er bo‘ladi, ba’zan xotin. Ba’zan esa munosabatda ikkala tomon ham bir-biriga zarar yetkazadigan odatlarni shakllantiradi.

Shuning uchun muhim savol “Kim aybdor?” emas. Muhim savol: “Bu munosabatda nimalar sodir bo‘lyapti va ular menga qanday ta’sir qilyapti?”

Har bir janjal zo‘ravonlik emas. Har bir qo‘pol gap ham insonni darhol “zo‘ravon” deb atashga yetarli bo‘lmasligi mumkin. Sog‘lom munosabatda ham tushunmovchilik, ranjish va kelishmovchilik bo‘ladi. Farq shundaki, sog‘lom munosabatdagi xato tan olinadi, muhokama qilinadi va tuzatiladi. Zo‘ravon munosabatda esa qo‘rquv, nazorat va jazolash asta-sekin odatiy tizimga aylanadi.

Quyidagi belgilar muntazam takrorlansa, tobora kuchaysa va seni o‘zingdan shubhalanishga, qo‘rqib yashashga yoki doim sherigingning kayfiyatiga moslashishga majbur qilsa, ularga jiddiy qarash kerak.

Jazolash uchun sukut saqlash

Janjaldan keyin tinchlanish uchun biroz vaqt so‘rash tabiiy. Masalan, sheriging: “Hozir jahlim chiqib turibdi, bir soatdan keyin gaplashaylik”, desa, bu sog‘lom tanaffus bo‘lishi mumkin.

Ammo sherik seni jazolash, aybdor his qildirish yoki bo‘ysundirish maqsadida bir necha kun gaplashmay qo‘ysa, savollaringni ataylab javobsiz qoldirsa va seni go‘yo mavjud emasdek tutsa, bu oddiy ranjish emas. Bu sukut orqali boshqarishdir.

Tanaffusning yakuni va muloqotga qaytish vaqti bo‘ladi. Jazolovchi sukutning maqsadi esa masalani hal qilish emas, seni sindirishdir.

Mehr va yaqinlikni qurolga aylantirish

Hech kim jismoniy yaqinlikka majbur emas. Rozilik har qanday munosabatda asosiy qoida bo‘lib qoladi. Insonning charchashi, xafa bo‘lishi yoki yaqinlikni istamasligi zo‘ravonlik hisoblanmaydi.

Muammo sherik mehr, e’tibor yoki yaqinlikni ongli ravishda savdolashuv vositasiga aylantirganda boshlanadi:

“Shuni qilmasang, mendan mehr kutma.”

“Aytganimga rozi bo‘lmaguningcha senga yaqinlashmayman.”

Bu yerda yaqinlik his-tuyg‘uning tabiiy ifodasi emas, boshqaruv vositasi sifatida ishlatilmoqda.

Doimiy tahdid va qo‘rqitish

“Aytganimni qilmasang, seni tashlab ketaman.”

“Bolalarni boshqa ko‘rmaysan.”

“Seni hammaga yomon qilib ko‘rsataman.”

“Senga shunday muammo tug‘diramanki, esingdan chiqmaydi.”

Bunday gaplar bir marta jahl ustida aytilgani ham zararli. Ular muntazam takrorlansa, munosabatni qo‘rquv boshqara boshlaydi. Ayniqsa sherik politsiya, sud, bolalar, obro‘, pul yoki yolg‘on ayblovlardan bosim vositasi sifatida foydalanayotgan bo‘lsa, buni oddiy “hissiy gap” deb kamaytirib ko‘rsatmaslik kerak.

Sog‘lom sherik kelishuv izlaydi. Boshqaruvchi sherik esa oqibat bilan qo‘rqitib, rozilikni majburan olishga urinadi.

Hissiy manipulyatsiya

Manipulyatsiya ko‘pincha sevgi tiliga yashirinadi:

“Agar meni sevsang, buni qilarding.”

“Menga sodiq bo‘lsang, u do‘sting bilan gaplashmaysan.”

“Oilani o‘ylasang, mening aytganimga rozi bo‘lasan.”

Bu gaplarning yashirin mazmuni shunday: “Mening talabimga bo‘ysunmasang, sevging haqiqiy emas.”

Sog‘lom munosabatda sherik o‘z ehtiyojini ochiq aytadi, lekin sening tanlov huquqingni tortib olmaydi. Manipulyatsiyada esa sevgi, aybdorlik, rashk yoki achinish sening erkin qaroringni buzish uchun ishlatiladi.

Tinimsiz tanqid qilish

Konstruktiv tanqid ma’lum bir xatti-harakatga qaratiladi: “Kecha kechikkaningda xavotirlandim. Keyingi safar xabar berishingni xohlayman.”

Kamsituvchi tanqid esa sening shaxsingga hujum qiladi:

“Sendan hech narsa chiqmaydi.”

“Sen doim hamma narsani buzasanu.”

“Boshqalar sendan ancha yaxshi.”

Bunday munosabatda qancha harakat qilma, baribir yetarli bo‘lmaydi. Sheriging yaxshi qilgan ishlaringni kichraytiradi, xatolaringni esa sening butun shaxsingga hukm sifatida ishlatadi. Vaqt o‘tishi bilan sen uning ovozini ichki ovozingga aylantirib, o‘zingni qadrsiz his qila boshlaysan.

Realligingni inkor qilish

Ba’zan ikki inson bir voqeani turlicha eslashi tabiiy. Ammo sherik muntazam ravishda aniq sodir bo‘lgan voqealarni inkor qilsa, gaplarini o‘zgartirsa va oxirida seni xotirang yoki aqlingdan shubhalantirsa, bu xavfli belgidir.

“Men hech qachon bunday demaganman.”

“Sen yana hammasini to‘qib chiqaryapsan.”

“Muammo mening qilganimda emas, sening telbaligingda.”

Bunda maqsad haqiqatni aniqlash emas, sening o‘z idrokingga bo‘lgan ishonchingni zaiflashtirishdir. Natijada sen dalil ko‘rib turganingda ham: “Balki men noto‘g‘ri tushungandirman”, deb o‘zingdan shubhalana boshlaysan.

Hayotingni nazorat qilish

G‘amxo‘rlik bilan nazorat bir xil emas. “Uyga yetib borganingda xabar ber”, degan iltimos mehrdan kelishi mumkin. Ammo sherik doim qayerdaligingni tekshirsa, telefoningni ruxsatsiz ko‘rsa, kim bilan gaplashishingni belgilasa yoki oilang va do‘stlaringdan uzoqlashtirsa, bu nazoratdir.

Nazorat pul orqali ham amalga oshirilishi mumkin. Sherik daromadingni to‘liq boshqarishi, zarur xarajatlar uchun pul bermasligi, ishlashingga to‘sqinlik qilishi yoki seni qarzga botirishi mumkin.

Sog‘lom yaqinlikda shaffoflik kelishuv asosida quriladi. Nazoratda esa bir tomon qoidalarni yaratadi, ikkinchi tomon esa hisobot berishga majbur bo‘ladi.

Baqirish va haqoratlash

Kelishmovchilik ovozni balandlatish, so‘kish, haqoratlash yoki qo‘rqitishga ruxsat bermaydi. Sherik doimiy ravishda baqirsa, ustingdan gapirsa va fikringni aytishga imkon bermasa, bu muloqot emas — kuch namoyishidir.

Ayniqsa sen tinchlikni saqlash uchun gaplaringni oldindan o‘lchab, qaysi so‘z sherigingni portlatib yuborishini hisoblab yashayotgan bo‘lsang, munosabatda hissiy xavfsizlik yo‘qolgan bo‘lishi mumkin.

“Uning fe’li shunaqa”, degan izoh yetkazilgan zararni bekor qilmaydi.

Asossiz va bajarib bo‘lmaydigan talablar

Har bir insonning sherigidan kutadigan narsalari bor. Ammo talablar imkoniyat, kelishuv va o‘zaro hurmatni hisobga olishi kerak.

Zo‘ravon sherik esa sening vaqting, puling yoki kuching yetmasligini bilib turib talab qiladi. Bajara olmaganingda buni sevging yoki qadring yetishmasligining dalili sifatida ko‘rsatadi.

U sendan fikrini aytmasdan tushunishingni, barcha ehtiyojlarini qondirishingni va o‘zingning ehtiyojlaringni chetga surishingni kutadi. Qoidalar esa faqat senga tegishli bo‘ladi: u qilishi mumkin bo‘lgan ishni sen qilsang, katta janjal boshlanadi.

Odamlar oldida sharmanda qilish

Sheriging hazil niqobi ostida seni kamsitishi, sirlaringni boshqalarga aytishi yoki oilang va do‘stlaring oldida obro‘yingni tushirishi mumkin.

“Hazillashdim-ku, nega hamma narsani jiddiy qabul qilasan?” degan gap ko‘pincha javobgarlikdan qochish uchun ishlatiladi. Hazil ikkala tomonga ham kulgili bo‘ladi. Bir inson kulib, ikkinchisi xo‘rlanganini his qilsa, bu hazil bo‘lmasligi mumkin.

Sog‘lom sherik sening zaif joylaringni odamlar oldida qurolga aylantirmaydi.

Mensimaslik va qadrsizlantirish

Ko‘zini aylantirish, masxara qilish, so‘zingni bo‘lish, fikringni ahamiyatsiz ko‘rsatish — bular kichik holatlardek tuyulishi mumkin. Ammo muntazam mensimaslik munosabatdagi hurmatni yemiradi.

Sen orzuing yoki qo‘rquvingni ochganingda sheriging kulsa, seni “juda hissiyotli”, “qobiliyatsiz” yoki “hech narsani tushunmaydigan” deb atasa, vaqt o‘tishi bilan o‘z ovozingni yo‘qota boshlaysan.

Biror inson bilan rozi bo‘lmaslik mumkin. Uni inson sifatida kichraytirish esa boshqa masala.

Har bir muammoni sening aybingga aylantirish

Ba’zi sheriklar hech qachon chin dildan javobgarlik olmaydi. Ular xiyonatini, yolg‘onini, baqirig‘ini, hatto zo‘ravonligini ham sening xatti-harakating bilan oqlaydi:

“Sen meni shunga majbur qilding.”

“Sen jim turganingda men baqirmasdim.”

“Men yolg‘on gapirdim, chunki sen bilan rost gaplashib bo‘lmaydi.”

Sening xatolaring bo‘lishi mumkin. Ammo ular sherigingning zararli xatti-harakatlari uchun ruxsat bermaydi. Har kim o‘z tanlovi va qilgan ishi uchun o‘zi javobgar.

Haddan tashqari rashk

Rashk his sifatida tabiiy bo‘lishi mumkin. Uni qanday boshqarish esa insonning mas’uliyatidir.

Sherik har bir suhbatdan shubhalansa, qarama-qarshi jinsdagi hamkasblaring bilan gaplashishingni taqiqlasa, yaqin qarindoshlaringga ajratgan e’tiboringdan ham g‘azablansa yoki seni doim xiyonatda ayblasa, rashk egalik qilishga aylangan bo‘lishi mumkin.

“Men seni sevganim uchun rashk qilaman”, degan gap nazoratni oqlamaydi. Sevgi ishonch qurishga intiladi. Egalik esa sening hayotingni qisqartirishga urinadi.

Jismoniy tajovuz va narsalarni sindirish

Zo‘ravonlik faqat urish degani emas. Yo‘lingni to‘sish, eshikni qulflash, seni ushlab qolish, ustingga bostirib kelish, narsalarni otish, devorni mushtlash yoki xavfli tarzda mashina haydash ham qo‘rqitish shakli bo‘lishi mumkin.

“Aks holda seni urardim, shuning uchun devorni urdim”, degan tushuntirish xavfni kamaytirmaydi. Buning yashirin xabari: “Keyingi safar bu sen bo‘lishing mumkin.”

Bolalar yoki uy hayvonlariga zarar yetkazish bilan tahdid qilish ham jiddiy zo‘ravonlikdir. Bunday holatda asosiy maqsad munosabatni tushuntirish emas, xavfsizlikni ta’minlash bo‘lishi kerak.

Bunday munosabatda ekaningni qanday anglaysan?

O‘zingdan so‘rab ko‘r:

• Sherigimning reaksiyasidan qo‘rqib, gaplarimni yashiryapmanmi?

• Tinchlik bo‘lishi uchun doim men yon berishga majburmanmi?

• O‘zimning xotiram, fikrim yoki hislarimdan shubhalanib qoldimmi?

• Do‘stlarim va oilamdan uzoqlashdimmi?

• Pulim, telefonim, vaqtim yoki harakatlarim nazorat qilinyaptimi?

• Meni muntazam ravishda qo‘rqitish, kamsitish yoki ayblashadimi?

• Munosabatda o‘zimni xavfsiz emas, asirdek his qilyapmanmi?

• Sherigim kechirim so‘rasa ham, ayni xatti-harakat yana takrorlanyaptimi?

Bir necha savolga “ha” deb javob berishing avtomatik ravishda barcha xulosalarni bermaydi. Ammo javoblarning ko‘pi “ha” bo‘lsa, vaziyatni jiddiy baholash kerak.

Nima qilish mumkin?

Avvalo, boshdan kechirayotgan holatingni kamaytirib ko‘rsatishni to‘xtat. “Hamma oilada bo‘ladi”, “U aslida meni yaxshi ko‘radi” yoki “Balki ayb mendadir” degan gaplar seni vaziyat ichida ushlab turishi mumkin.

Hodisalarni yozib bor. Sana, vaqt, aytilgan tahdidlar, yuborilgan xabarlar, moliyaviy cheklovlar va jismoniy tajovuz holatlarini xavfsiz joyda saqla. Bu yozuvlar nafaqat zarur dalil bo‘lishi, balki voqealarni aniqroq ko‘rishingga yordam berishi mumkin. Agar sheriging qurilmalaringni tekshirsa, ma’lumotlarni u kira olmaydigan xavfsiz joyda saqlash muhim.

Agar o‘zingni xavfsiz his qilsang, chegarangni aniq ifoda et:

“Men bilan baqirib gaplashilganda suhbatni davom ettirmayman.”

“Meni politsiya, ajralish yoki bolalar bilan qo‘rqitishingni qabul qilmayman.”

“Bu masalani tinch muhokama qilishga tayyorman, lekin haqorat ostida emas.”

Chegara sherigingni boshqarish uchun aytilmaydi. U sen nima qilishingni bildiradi.

Masalan: “Agar haqorat boshlansa, suhbatni to‘xtatib, xavfsiz joyga chiqaman.”

Ishonchli inson bilan gaplash. Zo‘ravonlik ko‘pincha sukunat va yolg‘izlik ichida kuchayadi. Yaqin do‘st, qarindosh, ruhiy salomatlik mutaxassisi yoki zo‘ravonlikdan himoya qiluvchi tashkilot bilan gaplashish vaziyatni tashqaridan ko‘rishga yordam beradi.

Agar munosabatda qo‘rquv, majburlash yoki jismoniy xavf bo‘lsa, juftlik terapiyasi har doim ham to‘g‘ri birinchi qadam emas. Faol zo‘ravonlik davom etayotgan paytda birgalikdagi terapiyada aytilgan gaplar keyinchalik jabrlangan tomonga qarshi ishlatilishi mumkin. Avval individual va maxfiy yordam olib, xavfsizlikni baholash ma’qul.

Agar bevosita xavf mavjud bo‘lsa, sherik bilan yolg‘iz holda tortishishga yoki ketish rejangni oldindan oshkor qilishga urinma. Mahalliy tezkor yordam xizmatiga, huquqni muhofaza qiluvchi organlarga yoki oilaviy zo‘ravonlik bo‘yicha yordam markaziga murojaat qil. Muhim hujjatlar, zarur dori-darmonlar, pul, kalitlar va ishonchli aloqa ma’lumotlarini oldindan tayyorlash foydali bo‘lishi mumkin.

Sherik o‘zgarishi mumkinmi?

Ha, inson o‘zgarishi mumkin. Lekin o‘zgarish va’da, yig‘i yoki vaqtinchalik muloyimlik bilan isbotlanmaydi.

Haqiqiy o‘zgarishda sherik qilgan ishini bahonasiz tan oladi. Seni ayblamaydi. Yetkazgan zararini tushunishga harakat qiladi. Professional yordam oladi. Chegaralaringga hurmat ko‘rsatadi va yangi xulqni bir necha kun emas, uzoq vaqt davomida saqlaydi.

“Men o‘zgaraman, faqat meni tashlab ketma”, deyishning o‘zi o‘zgarish emas. O‘zgarish — takrorlanuvchi harakatdir.

Shuningdek, sherigingning jarohatli bolaligi, ruhiy bosimi yoki og‘ir hayot tajribasi uning xatti-harakatlarini tushuntirishi mumkin, ammo oqlamaydi. Sen birovning dardini tushunishing mumkin, lekin shu dard seni jarohatlashiga rozilik berishing shart emas.

Eng muhim haqiqat

Zo‘ravonlikni tan olish erkakni zaif, ayolni aybdor yoki oilani muvaffaqiyatsiz qilib qo‘ymaydi. Aksincha, haqiqatni ko‘rish insonning o‘z qadrini himoya qilishni boshlaganini anglatadi.

Munosabatni saqlab qolish ikki insonning ham ishi. Ammo bir insonning sabri, sevgisi va sukuti ikki kishilik sog‘lom munosabatni yolg‘iz qurib bera olmaydi.

Sevgi sening ovozingni o‘chirmaydi. Sevgi seni doimiy qo‘rquvda ushlamaydi. Sevgi tahdid, xo‘rlash va nazoratni “g‘amxo‘rlik” deb sotmaydi.

Sheriging erkakmi yoki ayolmi — buning farqi yo‘q. Agar u seni muntazam ravishda qo‘rqitsa, boshqarsa, qadrsizlantirsa yoki o‘zingdan shubhalanishga majbur qilsa, muammo sening “juda sezgir” ekaningda emas.

Ba’zan munosabatni qutqarishning birinchi qadami sherikni oqlash emas, sodir bo‘layotgan narsani o‘z nomi bilan atashdir.